Picasa
Kontakt

Zbiór listów Wolfa Lewkowicza
English version
"Polin" 2004, nr 17



W latach 1922–1939 Wolf Lewkowicz, zamieszkały w Końskich, Łodzi i Opocznie, prowadził obszerną, bardzo osobistą korespondencję w jidysz z synem swej zmarłej siostry, Solem J. Zissmanem, który urodził się w Końskich, i który przed I wojną światową, jako 11 letni chłopiec, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Kiedy rozpoczynała się ta korespondencja, Wolf miał 36 lat i wraz ze swoją żoną Małke i trójką dzieci mieszkał w Łodzi. W tym czasie Sol miał 20 lat, był kawalerem i mieszkał w Chicago. Po śmierci matki w roku 1920 i po powtórnym ożenku ojca w 1921 Sol opuścił dom i otworzył sklep z używanymi meblami. Sol zachował wiele listów z korespondencji, jaką otrzymywał od wuja. Do dziś przetrwało ponad 175 listów. Wiele z nich dotyczy spraw poufnych, osobistych i rodzinnych. Niektóre zawierają szczegółowe informacje mówiące o sytuacji ekonomicznej, z którą przyszło zmagać się zwykłym Żydom w czasie tego trudnego okresu polskiej historii. Są tu również i okazjonalne napomknienia o antysemityzmie w Polsce. Nić wątku wszystkich listów jednakowoż tka plastyczny obraz desperackiej walki o zachowanie ekonomicznej godności inteligentnego, rzeczowego i dociekliwego polskiego Żyda, który – nie mogąc sprostać obowiązkom żywiciela rodziny – uważa się za złego męża i ojca.

W roku 1922, gdy rozpoczyna się ta korespondencja, Wolf znajduje się w trudnej sytuacji, która, co godne ubolewania, będzie się nieustannie pogarszała przez całe jego życie. Ostatni list, List 178, datowany jest w sierpniu 1939 roku, tuż przed wybuchem II wojny światowej. Wolf Lewkowicz zmarł w Treblince w 1943 roku w wieku 56 lat. List 179, napisany przez dwóch jego kuzynów w roku 1945 z ówczesnej Palestyny, zawiera opis ostatnich, pełnych męczarni dni Wolfa. Jeden z owych kuzynów, Aaron Chmielnicki Karmi, uciekł z bydlęcego wagonu, w którym wieziono całą jego rodzinę z Opoczna do Treblinki, dostał się do Warszawy i dziś jest jednym z garstki tych członków Żydowskiej Organizacji Bojowej, którzy przeżyli powstanie w getcie warszawskim w roku 1943.

Prezentowane tu listy w jidysz są jedynym namacalnym świadectwem, jakie pozostało po życiu Wolfa Lewkowicza. Krewni z bocznej linii jego rodziny, którzy pielęgnują pamięć po nim, mają nadzieję, że Zbiór listów Wolfa Lewkowicza, składający się z: 1. kopii wspomnianych wcześniej listów napisanych w jidysz, 2. ich przekładu na język angielski oraz innych materiałów anglojęzycznych i 3. taśm magnetofonowych z nagraniem oryginalnych listów w jidysz czytanych przez Sola J. Zissmana, spotka się przyszłości z zainteresowaniem uczonych i w ten sposób trwać będzie jako nieprzemijający pomnik jego pamięci. Komplety Zbioru Listów Wolfa Lewkowicza znajdują się w Harvard College Library i w Muzeum Holocaustu w Stanach Zjednoczonych.

Lipiec, 1995
 © All material Copyright 1995 by Marshall L. Zissman and Sol J. Zissman

 

1922

List nr 3 Łódź, 5 sierpnia 1922
List nr 1 Łódź, 4 listopada 1922
List nr 2 Łódź, 18 listopada 1922

 

1923

List nr 3a 20 stycznia 1923
List nr 4 Łódź, 29 stycznia 1923
List nr 5 Łódź, 10 lutego 1923
List nr 6 Łódź, 5 kwietnia 1923
List nr 7 Łódź, 24 kwietnia 1923
List nr 8 Łódź, 20 maja 1923
List nr 9 Łódź, 5 czerwca 1923
List nr 10 Łódź, 22 czerwca 1923
List nr 11 Łódź, 10 lipca 1923
List nr 46 12 lipca 1923
List nr 89 Opoczno, 28 lipca 1923
List nr 12 Łódź, 15 sierpnia 1923
List nr 13 Łódź, 2 września 1923
List nr 91 września, 1923
List nr 13a Łódź, 22 września 1923
List nr 37 Łódź, 1 października 1923
List nr 96 Łódź, 15 listopada 1923
List nr 96a Łódź, listopada 1923
List nr 21a Łódź, 30 grudnia 1923

 

1924

List nr 15 Łódź, 1 lutego 1924
List nr 17 Opoczno, 15 lutego 1924
List nr 18 Opoczno, 15 lutego 1924
List nr 18x
List nr 19 Łódź, 19 marca 1924
List nr 20 Łódź, 30 marca 1924
List nr 16 Łódź, 25 maja 1924
List nr 21 Łódź, 27 maja 1924
List nr 21b Łódź, 20 czerwca 1924
List nr 22 Łódź, 20 lipca 1924
List nr 23 Łódź, 18 sierpnia 1924
List nr 24 Łódź, 16 września 1924
List nr 25 Łódź, 8 października 1924
List nr 26 Łódź, 20 listopada 1924
List nr 14 Łódź, 20 grudnia 1924
 

1925

List nr 27 Łódź, 1 stycznia 1925
List nr 28 Łódź, 1 lutego 1925
List nr 29 Łódź, 21 lutego 1925
List nr 30 Łódź, 26 marca 1925
List nr 31 Łódź, 20 kwietnia 1925
List nr 32 Łódź, 8 maja 1925
List nr 33 Łódź, 5 czerwca 1925
List nr 34 Łódź, 25 lipca 1925
List nr 36 Łódź, 27 września 1925
List nr 38 Opoczno, 9 listopada 1925
List nr 39 Łódź, (listopada) 1925
List nr 40 Łódź, 8 grudnia 1925
List nr 41 Łódź, 23 grudnia 1925

 

1926

List nr 42 Łódź, 27 stycznia 1926
List nr 43 Łódź, 29 stycznia 1926
List nr 44 30 stycznia 1926
List nr 45 Łódź, 15 lutego 1926
List nr 47 Łódź, 31 marca, 1926
List nr 48 Łódź, 1 kwietnia 1926
List nr 49 Łódź, 11 kwietnia 1926
List nr 50 Łódź, 20 kwietnia 1926
List nr 51 Opoczno, 28 kwietnia 1926
List nr 52 Opoczno, 10 maja 1926
List nr 52a
List nr 53 Opoczno, 27 maja 1926
List nr 54 Opoczno, 13 czerwca 1926
List nr 55 Opoczno, 17 lipca 1926
List nr 56 Opoczno, 24 lipca 1926
List nr 57 Opoczno, 15 sierpnia 1926
List nr 58 Opoczno, 31 sierpnia 1926
List nr 59 Opoczno, 2 września 1926
List nr 60 Opoczno, 12 września 1926
List nr 60a Opoczno
List nr 61 Opoczno, 8 października 1926
List nr 62 Opoczno, 31 października 1926
List nr 63 Opoczno, 28 listopada 1926
List nr 64 Opoczno, 20 grudnia 1926
 

1927

List nr 65 Opoczno, 16 stycznia 1927
List nr 66 Opoczno, 30 stycznia 1927
List nr 67 Opoczno, 3 marca 1927
List nr 68 Opoczno, 15 marca 1927
List nr 69 Opoczno, 10 kwietnia 1927
List nr 85 Łódź, 22 kwietnia 1927
List nr 70 Opoczno, 5 maja 1927
List nr 71 Opoczno, 28 maja 1927
List nr 72 Opoczno, 14 czerwca 1927
List nr 73 Opoczno, 20 lipca 1927
List nr 74 Opoczno, 23 sierpnia 1927
List nr 75 Opoczno, 12 września 1927
List nr 75a Opoczno, 13 września 1927
List nr 76 Opoczno, 8 listopada 1927
List nr 77 Opoczno, 10 grudnia 1927
 

1928

List nr 78 Łódź, 1 stycznia 1928
List nr 79 Łódź, 24 stycznia 1928
List nr 80 Łódź, 9 lutego 1928
List nr 81 Łódź, 22 lutego 1928
List nr 82 Łódź, 12 marca 1928
List nr 83 Opoczno, 22 marca 1928
List nr 84 Łódź, 16 kwietnia 1928
List nr 86 Łódź, 1 maja 1928
List nr 87 Łódź, 14 czerwca 1928
List nr 88 Łódź, 5 lipca 1928
List nr 90 Łódź, 28 sierpnia 1928
List nr 92 Łódź, 18 września 1928
List nr 93 Opoczno, 3 października 1928
List nr 94 Łódź, 14 października 1928
List nr 95 Opoczno, 3 listopada 1928
List nr 97 Łódź, 1 grudnia 1928
 

1929

List nr 98 Łódź, 21 stycznia 1929
List nr 99 Opoczno, 15 lutego 1929
List nr 100 Łódź, 27 lutego 1929
List nr 101 Łódź, 2 kwietnia 1929
List nr 102 Łódź, 15 kwietnia 1929
List nr 103 Łódź, 30 kwietnia 1929
List nr 104 Łódź, 7 czerwca 1929
List nr 105 Łódź, 11 czerwca 1929
List nr 106 Łódź, 1 lipca 1929
List nr 107 Łódź, 28 lipca 1929
List nr 108 Łódź, 12 sierpnia 1929
List nr 109 Opoczno, 29 września 1929
List nr 110 Łódź, 16 października 1929
List nr 111 Opoczno, 16 listopada 1929
List nr 112 Opoczno, 8 grudnia 1929

 

1930

List nr 113 Opoczno, 20 lutego 1930
List nr 114 Łódź, 27 lutego 1930
List nr 115 Łódź, 17 kwietnia 1930
List nr 116 Łódź, 20 lipca 1930
List nr 117 Łódź, 17 września 1930
List nr 118 Łódź, 30 września 1930
List nr 119 Łódź, 10 listopada 1930

 

1931

List nr 120 Łódź, 6 stycznia 1931
List nr 121 Łódź, 10 marca 1931
List nr 122 Łódź, 18 kwietnia 1931
List nr 123 Łódź, 21 kwietnia 1931
List nr 124 Łódź, 12 lipca 1931
List nr 125 Łódź, 31 sierpnia 1931
List nr 126 Łódź, 18 października 1931
List nr 127 Łódź, 20 grudnia 1931
 
1932
List nr 128 Łódź, 7 lutego 1932
List nr 129 Łódź, 24 kwietnia 1932
List nr 130 Łódź, 1 sierpnia 1932
List nr 131 Łódź, 16 września 1932
List nr 132 Łódź, 8 listopada 1932
List nr 133 Łódź, 28 grudnia 1932
 

1933

List nr 133a Łódź, 9 marca 1933
List nr 134 Łódź, 14 maja 1933
List nr 135 Łódź, 20 sierpnia 1933
List nr 136 Łódź, 10 września 1933
List nr 136x
List nr 137 Łódź, 10 października 1933
List nr 138 Łódź, 12 grudnia 1933

 

1934

List nr 139 Łódź, 30 stycznia 1934
List nr 140 Łódź, 23 kwietnia 1934
List nr 141 Łódź, 31 maja 1934
List nr 142 Łódź, 20 sierpnia 1934
List nr 143 Łódź, 7 października 1934
List nr 143a Łódź, 7 października 1934
List nr 144 Łódź, 12 grudnia 1934
 

1935

List nr 145 Łódź, 20 stycznia 1935
List nr 146 Łódź, 10 marca 1935
List nr 147 Łódź, 28 kwietnia 1935
List nr 148 Łódź, 20 czerwca 1935
List nr 149 Łódź, 1 października 1935
List nr 150 Łódź, 1 grudnia 1935

 

1936

List nr 151 Łódź, 6 stycznia 1936
List nr 152 Łódź, 17 lutego 1936
List nr 153 Łódź, 1 marca 1936
List nr 154 Łódź, 7 maja 1936
List nr 155
List nr 156 Łódź, 17 sierpnia 1936
List nr 157 Łódź, w przededniu Rosh Hashona, 9 września 1936
List nr 158 Łódź, 15 listopada 1936
 

1937

List nr 159 Łódź, 4 stycznia 1937
List nr 160 Łódź, 22 lutego 1937
List nr 161 Łódź, 7 marca 1937
List nr 161a Łódź, 5 marca 1937
List nr 162 Łódź, 18 maja 1937
List nr 163 Łódź, 15 lipca 1937
List nr 164 Łódź, 12 września 1937
List nr 165 Łódź, 22 października 1937
List nr 166 Łódź, 22 listopada 1937
List nr 167 Łódź, 30 listopada 1937
List nr 167a Łódź, 29 listopada 1937
List nr 168 Łódź, 14 grudnia 1937
List nr 169 Opoczno, 28 grudnia 1937
 

1938

List nr 170 Łódź, 16 stycznia 1938
List nr 171 Łódź, 20 lutego 1938
List nr 172 Łódź, 10 marca 1938
List nr 173 Łódź, 20 kwietnia 1938
List nr 174 Łódź, 15 maja 1938

 

1939

List nr 175 Opoczno, 7 kwietnia 1939
List nr 176 Łódź, 8 czerwca 1939
List nr 177 Łódź, 14 lipca 1939
List nr 178 Łódź, 8 sierpnia, 1939
 

1945

List nr 179 Tel Aviv, 29 grudnia 1945
 


Mirosław Wójcik, Listy Wolfa Lewkowicza



Listy 
z 20 maja 1923, 
27 września 1925 
oraz 7 kwietnia 1939 roku 
opublikowane zostały 
w "Midraszu" 1997, nr 6, s. 40-44.